Bilimsel Materyallerin Bozulması ve İmhası: KVKK “Bilimsel İstisna” Kararı (2019/316)
Kişisel Verileri Koruma Kurulu (Kurul), 30/10/2019 tarihli bu kararıyla, kişisel verilerin korunması hukukunun en önemli sınırlarından biri olan “Bilimsel İstisna” kavramına açıklık getirmiştir. Karar, biyolojik materyallerin (kan, doku vb.) kişisel veri sayılıp sayılmayacağını ve bu verilerin bilimsel amaçla işlenmesi durumunda KVKK yaptırımlarının uygulanıp uygulanamayacağını tartışmaktadır.
1. Olayın Özeti: -80 Derecede Saklanan “Bilimsel Hazine”nin Kaybı
İhbar: Bir hastanede poliklinik kuran bir doktor; hastalarından etik kurul onayıyla topladığı kan, serum ve doku örneklerinin (bilimsel materyaller), kendisi görevden ayrıldıktan sonra bakımsızlık ve ihmal nedeniyle bozulduğunu iddia etmiştir. Doktor, bu kıymetli materyallerin derin dondurucu arızası bahane edilerek, bilimsel hayata kazandırılma şansı araştırılmadan çöpe atıldığını, bunun KVKK Madde 12 kapsamındaki veri güvenliği yükümlülüklerine aykırı olduğunu belirterek ihbarda bulunmuştur.
Hastanenin Savunması:
- Örneklerin bulunduğu dondurucuların arızalandığı ve materyallerin eridiği tutanakla tespit edilmiştir.
- Materyallerin bozulması nedeniyle kimlik bilgileriyle eşleştirilmesinin bilimsel bir anlamı kalmamıştır.
- Hastaların teşhis ve tedavi süreçleri (klinik veriler) elektronik sistemde güvenle saklanmaya devam etmektedir; imha edilenler sadece bilimsel araştırma için toplanan yedek örneklerdir.
2. Kurulun Hukuki Değerlendirmesi: Biyolojik Örnek Veri midir?
Kurul, uyuşmazlığı çözmek için önce “veri” tanımını, ardından “istisna” maddesini analiz etmiştir:
A. Kan ve Doku Örnekleri Kişisel Veri midir?
Kurul, dondurucudaki örneklerin üzerinde barkodlar bulunması ve bu örneklerin bir listede isimlerle eşleştirilmiş olması nedeniyle, bu materyallerin ilgili kişinin kimliğine ulaşılmasını sağladığını tespit etmiştir.
- Sonuç: Biyolojik örneklerin bu şekilde sınıflandırılması bir kişisel veri işleme faaliyetidir.
B. Bilimsel Amaç İstisnası (Md. 28/1-c)
KVKK Madde 28, Kanun’un hangi durumlarda uygulanmayacağını (istisnaları) düzenler. İlgili maddeye göre; kişisel verilerin;
“Milli savunmayı, kamu güvenliğini, kamu düzenini veya kişilik haklarını ihlal etmemek kaydıyla, bilimsel amaçlarla işlenmesi durumunda bu Kanun hükümleri uygulanmaz.”
Kurul, hastanedeki bu veri işleme faaliyetinin tamamen bilimsel amaçlarla (araştırma projeleri, etik kurul onaylı çalışmalar) yapıldığını saptamıştır.
3. Karar Sonucu: “KVKK Kapsamı Dışındadır”
Kurul inceleme neticesinde;
- Söz konusu kan ve doku örneklerinin bilimsel araştırma amacıyla toplandığı,
- Bu işleme faaliyetinin kamu düzenini veya kişilik haklarını ihlal eden bir suç teşkil etmediği,
- Dolayısıyla, Kanun’un 28. maddesindeki “Tam İstisna” kapsamında kaldığı,Gerekçeleriyle, hastane hakkında KVKK kapsamında yapılacak bir işlem olmadığına karar vermiştir.
4. Özgür Eralp Perspektifi: “Bilimsel Verinin Korunması KVKK’dan İbaret Değildir”
Bilişim ve sağlık hukuku tecrübemizde, KVKK’nın her türlü veri kaybında “tek kurtarıcı” olarak görüldüğünü fark ediyoruz. Ancak bu karar, KVKK’nın sınırlarını hatırlatıyor. Kurul burada şunu diyor: “Ben kişisel verilerin mahremiyetini korurum; bilimsel materyallerin ihmal sonucu bozulması bir ‘bilimsel etik’ veya ‘idari hizmet kusuru’ meselesidir, kişisel veri ihlali meselesi değildir.”
Bir yatırımcı avukat vizyonuyla uyarım şudur: Bu materyallerin bozulması nedeniyle hastane yönetimine karşı idari yargıda (tam yargı davası) veya bilimsel etik kurullarında sorumluluk davası açılabilir. Ancak KVKK, bilimsel araştırmaları teşvik etmek adına bu alanı “kanun dışı” (istisna) bırakmıştır. Buradaki ihmal, verinin “gizliliğinin ihlali” değil, verinin “fiziksel kaybı”dır ve bilimsel amaç söz konusu olduğunda Kurul topa girmemektedir. Bilim insanları, projelerini güvence altına almak için KVKK’dan ziyade kurumsal sözleşmelere ve idari denetim mekanizmalarına güvenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Hastaneler bilimsel çalışma için kanımı aldığında KVKK geçerli mi?
Kural olarak hayır. Eğer kan örneğiniz sadece bilimsel bir araştırma için (etik kurul onayıyla) alınıyorsa, KVKK Madde 28 uyarınca bu faaliyet “tam istisna” kapsamındadır. Ancak verileriniz araştırma dışı amaçlarla (pazarlama vb.) kullanılırsa koruma başlar.
2. Bilimsel verilerin bozulması bir suç mudur?
Kişisel Verileri Koruma Kanunu kapsamında bir suç veya kabahat oluşturmaz (bu karara göre). Ancak üniversite disiplin mevzuatı veya görevi kötüye kullanma (TCK) açısından duruma göre incelenebilir.
3. “Kişilik haklarını ihlal etmemek kaydıyla” ne demektir?
Bilimsel çalışma yaparken kişinin mahremiyetini ifşa ederseniz (ismini yayımlamak gibi), istisna zırhı kalkar ve KVKK devreye girer. Bu kararda veriler sızmamış, sadece bozulmuştur; dolayısıyla kişilik haklarına bir saldırı görülmemiştir.
4. 2026 yılı itibarıyla biyolojik verilerin korunmasında yeni bir kural var mı?
Yapay zeka ve genetik araştırmaların artmasıyla Kurul, “Biyometrik ve Genetik Verilerin İşlenmesine İlişkin Rehber” yayımlamıştır. Ancak Madde 28’deki bilimsel istisna hala en güçlü hukuki kale olarak durmaktadır.
5. Onam formu (rıza) olmadan bilimsel çalışma yapılabilir mi?
KVKK’dan muaf olsa bile, bilimsel etik kuralları ve Sağlık Mevzuatı uyarınca hastanın “Bilgilendirilmiş Onam Formu”nun alınması zorunludur. Rıza yoksa çalışma “hukuken sakat” sayılır, ancak bu KVKK para cezası değil, idari/etik yaptırım doğurur.
Kaynaklar
- KVKK Kurumu – 2019/316 Sayılı Karar Özeti
- 6698 Sayılı KVKK (Madde 12, 28)
- Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik
Etiketler
KVKK, Bilimsel İstisna, Kan ve Doku Örnekleri, Veri Güvenliği, Hastane İhbarı, Biyolojik Materyal İmhası, 2019/316 Sayılı Karar, Bilişim Hukuku, Özgür Eralp, Etik Kurul Onayı, Veri İşleme Şartları, Madde 28 İstisnaları
Avukat-Hukuk Danışmanı,
Dijital İçerik oluşturucu,
Kitle fonlama girişimci ve yatırımcısı,
ODTÜ Felsefe Öğrencisi:)
AÖF Yönetim Bilişim Sistemleri Öğrencisi:),