Sadakat Programları ve Açık Rıza İlişkisi: 2023/890 Sayılı Karar Analizi
Kişisel Verileri Koruma Kurulu (Kurul), 25/05/2023 tarihli ve 2023/890 sayılı kararı ile hizmet sektöründe çok yaygın olan “Sadakat Programları” (Loyalty Programs) üzerinden toplanan kişisel verilerin ve bu programlara katılımın bir “ön şart” olup olmadığını değerlendirmiştir. Karar, “ek menfaat” sunan programlarda açık rızanın özgür iradeyi sakatlayıp sakatlamadığına dair önemli bir sınır çizmektedir.
Olayın Özeti: “Millerimi Görmek İçin Pazarlama İzni mi Vermeliyim?”
İlgili kişi, bir hava yolu şirketinin özel yolcu programında biriken millerini sorgulamak istediğinde, sistemin ilerleyebilmesi için “pazarlama amaçlı veri işleme ve ticari ileti” kutucuğunun işaretlenmesini zorunlu tuttuğunu iddia etmiştir. Bu kutucuk işaretlenmeden millere ulaşılamadığını belirterek, açık rızanın hizmet şartına bağlandığı gerekçesiyle şikayetçi olmuştur.
Hava Yolu Şirketinin Savunması: “Temel Hizmet Değil, Ek Ayrıcalık”
Veri sorumlusu hava yolu şirketi özetle;
- Temel Hizmet Farkı: Özel yolcu programının bir sadakat programı olduğunu, uçuş hizmeti (bilet alma) için bu üyeliğin zorunlu olmadığını,
- Alternatif Kanallar: Biriken millerin sadece web sitesinden değil; çağrı merkezi, satış ofisleri ve geri bildirim formları gibi onay gerektirmeyen pek çok farklı kanal üzerinden öğrenilebildiğini,
- Özgür Seçim: Kullanıcının bu ek avantajlardan faydalanmak istemesi durumunda rıza göstermesinin kendi takdirinde olduğunu savunmuştur.
Kurulun Hukuki Değerlendirmesi: “Hizmet Şartı mı, Ek Menfaat mi?”
Kurul, kararda “açık rızanın hizmet şartına bağlanması” yasağını şu kriterlere göre yorumlamıştır:
- Hizmetin Niteliği: Eğer bir veri sorumlusu, temel hizmetini (örneğin uçuşun kendisini) pazarlama iznine bağlıyorsa bu hukuka aykırıdır. Ancak sadakat programları, doğası gereği kişiye özel indirim ve kampanya sunmak üzerine kuruludur.
- Özgür İrade: Avrupa Birliği (GDPR) ve önceki Kurul kararlarına (2019/198) atıf yapılarak; indirimli ürün veya ek menfaat (mil kazanma vb.) sunulmasının, açık rızayı bir “koşul” haline getirmediği kabul edilmiştir.
- Baskı Unsuru Yokluğu: İlgili kişinin temel hizmetten faydalanmasına engel olunmadığı ve millere erişim için alternatif yollar sunulduğu sürece, sistemdeki onay kutucuğu bir “dayatma” değil, “seçim” niteliğindedir.
Karar Sonucu: “Dayatma Yok, İşlem Hukuka Uygun”
Kurul; mil bilgilerine erişimin açık rıza şartına sıkı sıkıya bağlı olmadığı ve programın sadece ek avantajlar sunduğu gerekçesiyle, açık rızanın bir hizmetin ön şartı olarak ileri sürülmediğine ve veri sorumlusu hava yolu şirketi hakkında yapılacak bir işlem bulunmadığına karar vermiştir.
Özgür Eralp Perspektifi: “Bedava Milin Karşılığı Veri Bilincidir”
Bilişim hukuku alanındaki 25 yıllık tecrübemizde, “sadakat programları”nın aslında bir veri takası olduğunu her zaman vurguladık. Şirket size mil veya puan veriyorsa, karşılığında tüketim alışkanlıklarınızı öğrenmek ister. Kurul bu kararla; “Eğer bir ayrıcalık peşindeyseniz, o ayrıcalığın şartı olan veri paylaşımına rıza göstermeniz özgür iradenizi sakatlamaz” diyerek ticari hayatın gerçekleriyle veri koruma hukukunu dengelemiştir.
Bir yatırımcı avukat vizyonuyla uyarım şudur: Şirketler, sadakat programı üyeliği ile temel üyelik ayrımını çok net yapmalıdır. Kullanıcı “sadakat programına” dahil olmadan da profilini yönetebilmeli ve temel işlemlerini yapabilmelidir. Eğer sistem, kullanıcıyı “onay vermeden hiçbir işlem yaptırmama” noktasına kilitlerse, o zaman bu karar tersine döner ve ciddi para cezaları gündeme gelir. Tüketiciler ise “Kabul Et” butonuna basmadan önce, o verinin sadece milleri hesaplamak için mi yoksa telefonlarına her gün reklam yağdırmak için mi kullanılacağını aydınlatma metninden kontrol etmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Sadakat programına üye olmazsam uçak bileti alabilir miyim?
Evet. Hava yolu şirketleri uçak bileti satmak için sizi özel yolcu programına üye olmaya zorlayamaz. Eğer bilet alımı pazarlama onayına bağlanıyorsa bu bir ihlaldir.
2. Millerimi görmek için mutlaka reklam izni mi vermeliyim?
Kurul kararına göre; eğer millerini öğrenmenin başka yolları (çağrı merkezi, ofis vb.) varsa, web sitesindeki onay kutucuğu bir dayatma sayılmaz. Ancak tek yol o kutucuksa durum tartışmalı hale gelebilir.
3. Sadakat programından istediğim zaman çıkabilir miyim?
Evet. KVKK uyarınca verdiğiniz açık rızayı her zaman geri alabilirsiniz. Bu durumda programdaki üyelik avantajlarınız (mil kazanma vb.) sona erebilir ancak temel hizmetleri almaya devam edersiniz.
4. Şirket “Mil veriyorum o halde verini alırım” diyebilir mi?
Kısmen evet. Kurul, ek menfaat (indirim, mil) sunulmasını rızanın karşılığı olarak meşru görmektedir. “Veri vermezsen mil de yok” demek hukuka aykırı değildir.
5. Açık rızanın “Hizmet Şartına Bağlanması” tam olarak ne demektir?
Örneğin; bir marketin, ekmek satmak için sizin telefon numaranızı alıp reklam izni istemesi “hizmet şartına bağlama”dır. Çünkü ekmek temel bir ihtiyaçtır ve reklam izniyle ilgisi yoktur.
Kaynaklar
- KVKK Kurumu – 2023/890 Sayılı Karar Özeti
- 6698 Sayılı KVKK (Madde 3, 5, 12)
- Kurulun 05/07/2019 tarihli ve 2019/198 sayılı İlke Kararı
- Avrupa Veri Koruma Kurulu (EDPB) Rehberleri
Avukat-Hukuk Danışmanı,
Dijital İçerik oluşturucu,
Kitle fonlama girişimci ve yatırımcısı,
ODTÜ Felsefe Öğrencisi:)
AÖF Yönetim Bilişim Sistemleri Öğrencisi:),